३१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी नाशिकच्या रामकुंडावर राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते आणि त्र्यंबकेश्वरच्या कुशावर्त तीर्थावर मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते धर्मध्वज उभारून सिंहस्थ महाकुंभाला प्रारंभ झाला. गोदावरीच्या काठावर पुन्हा एकदा देशभरातून भाविक येतील. या निमित्ताने अठराव्या शतकात यात्रेकरूंसाठी पुण्यश्लोक राजमाता अहिल्यादेवी होळकर यांनी केलेल्या कामांची आठवण होते. घाटावर जाण्यासाठी पूल, स्नानासाठी कुंड आणि दूरवरून आलेल्या भाविकांसाठी धर्मशाळा, या गरजा त्यांनी त्या काळी ओळखल्या. आज सिंहस्थाच्या तयारीत नाशिकचे पालकमंत्री तथा सिंहस्थ कुंभमेळामंत्री मा. नामदार गिरीशभाऊ महाजन यांनी भाविकांच्या सोयींसह नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वरच्या दीर्घकालीन विकासावर भर दिला आहे.
कुशावर्त घाटावरील पुलाचे काम अहिल्यादेवींनी केले
ब्रह्मगिरीच्या पायथ्याशी वसलेल्या त्र्यंबकेश्वरमध्ये कुशावर्त हे सिंहस्थ स्नानाचे प्रमुख तीर्थ आहे. ब्रह्मगिरीवर उगम पावलेली गोदावरी कुशावर्तात पुन्हा प्रकट होते, अशी श्रद्धा आहे. बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले श्री त्र्यंबकेश्वर मंदिर आणि कुशावर्त तीर्थ ही येथील यात्रेची प्रमुख स्थळे आहेत. होळकर संस्थानच्या नोंदींचा आधार घेतलेल्या संशोधनात कुशावर्त घाटावरील पुलाचे काम अहिल्यादेवींच्या नावाने नोंदले आहे. मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळाच्या परिचयात त्र्यंबकेश्वर आणि नाशिक येथील घाटांच्या कामांचाही उल्लेख आहे. घाटापर्यंत पोहोचणाऱ्या भाविकांची ये-जा सुलभ व्हावी, याकडे त्यांनी दिलेले लक्ष या कामांतून दिसते.
पंचवटीचे सीताकुंड, चांदवडचे रेणुकामाता मंदिर आणि सप्तशृंगगडाची धर्मशाळा
नाशिकच्या पंचवटीत अहिल्यादेवींनी सीताकुंडाचे काम केले. महाराष्ट्र आर्थिक विकास मंडळाच्या जलविषयक प्रकाशनात या कामाची नोंद सन १७६८ अशी आहे. पंचवटीतील गोदावरीच्या घाटांवर अहिल्याकुंड या नावाची नोंदही नाशिक स्मार्ट सिटीच्या कागदपत्रांत आढळते. स्नानासाठी आणि धार्मिक विधींसाठी नदीकाठी येणाऱ्या भाविकांच्या दृष्टीने घाट आणि कुंडांना किती महत्त्व होते, हे पंचवटीत आजही अनुभवता येते.
चांदवडचे श्री रेणुकामाता मंदिर आणि रंगमहाल अहिल्यादेवींनी उभारले. नाशिक जिल्हा प्रशासनाने या दोन्ही वास्तूंची नोंद केली आहे. चांदवड शहराबाहेरचे रेणुकामाता मंदिर भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. रंगमहालातील कोरीव लाकडी खांब, आवारातील दोन बारवा आणि धान्य साठवण्याची जागा यांतून त्या काळातील स्थापत्य आणि दैनंदिन गरजांसाठी केलेली व्यवस्था दिसते.
सप्तशृंगगडावर अहिल्यादेवींनी यात्रेकरूंसाठी धर्मशाळा बांधली. तेजस्विनी अहिल्याबाई होळकर या चरित्रग्रंथात या कामाची नोंद आहे. दूरवरून गडावर दर्शनासाठी आलेल्या कुटुंबाला मुक्कामाची सोय मिळावी, या विचारातून त्यांची लोकसेवा समजते. कुशावर्ताचा पूल, पंचवटीचे सीताकुंड आणि सप्तशृंगगडाची धर्मशाळा ही त्याची या भागातील ठोस उदाहरणे आहेत.
सिंहस्थाच्या विकासकामांना गिरीशभाऊंचा प्रत्यक्ष पाठपुरावा
आज त्याच कुशावर्तावर आणि गोदावरीच्या घाटांवर येणाऱ्या भाविकांच्या सोयीसाठी मोठ्या प्रमाणावर नियोजन सुरू आहे. ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी गिरीशभाऊंनी त्र्यंबकेश्वरचा प्रत्यक्ष दौरा करून दर्शनमार्ग, मंदिर परिसर, गोदावरी नदी आणि कुशावर्त तीर्थ येथील कामांचा आढावा घेतला. दर्शनमार्ग, रस्ते, नाले, वीज व्यवस्था आणि घाटांची कामे दर्जेदार पद्धतीने व मुदतीत पूर्ण करण्याच्या सूचना त्यांनी दिल्या. कुशावर्तातील स्नानाच्या वेळी होणारी गर्दी, नगरप्रदक्षिणेचा मार्ग, वाहतूक, स्वच्छता आणि भाविकांची सुरक्षितता यांचाही त्यांनी आढावा घेतला. नाशिकमध्ये रामकुंड परिसर, रामकालपथ आणि घाटांच्या कामांचीही त्यांनी प्रत्यक्ष पाहणी केली.
गिरीशभाऊंच्या आढाव्यात त्र्यंबकेश्वरमध्ये गोदावरीच्या दोन्ही तीरांवर नवे घाट, तसेच नाशिकमधील ओढा रामघाट, टाकळी, दसक आणि नांदूर परिसरातील घाटांच्या कामांचा समावेश होता. त्र्यंबकेश्वर परिसरातील पाणीसाठे भरण्यासाठी आणि गोदावरीचा प्रवाह राखण्यासाठी गौतमी गोदावरी धरण ते त्र्यंबकेश्वर उपसा योजनेचाही त्यांनी आढावा घेतला. स्नानासाठी घाट तयार करताना नदीतील पाण्याची उपलब्धता लक्षात घेणे, हा या नियोजनाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
१० नोव्हेंबरला गिरीशभाऊंनी ‘लोकसत्ता’मधील लेखातून सिंहस्थाच्या विकासाची दिशा मांडली. या आराखड्यात वाहतुकीचा ताण कमी करण्यासाठी ६६ किलोमीटरचा रिंग रोड आणि २२ नवे पूल, गोदावरीच्या स्वच्छतेसाठी सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प, तसेच रामकुंड, घाट आणि साधुग्राम परिसरातील सुविधा यांचा समावेश आहे. गर्दीचे व्यवस्थापन, आपत्कालीन आरोग्यसेवा आणि स्थानिक पर्यटन व रोजगाराच्या संधींवरही त्यांनी भर दिला आहे. सिंहस्थासाठी उभारलेल्या पायाभूत सुविधांचा उपयोग नाशिककरांना पुढील अनेक वर्षे व्हावा, ही त्यांनी मांडलेली भूमिका मला विशेष महत्त्वाची वाटते.
अमृतस्नानाच्या प्रमुख तारखा
सिंहस्थाचा मुख्य कालावधी १५ जून ते ३० सप्टेंबर २०२७ असा आहे. पहिले दोन अमृतस्नान २ ऑगस्ट आणि ३१ ऑगस्ट २०२७ रोजी होतील. तिसरे अमृतस्नान ११ सप्टेंबरला नाशिकच्या रामतीर्थावर आणि १२ सप्टेंबरला त्र्यंबकेश्वरच्या कुशावर्त तीर्थावर होईल.
एक नगरसेवक म्हणून मला वाटते, या कामांचे खरे मोल सिंहस्थ संपल्यानंतर दिसेल. गोदावरीत सांडपाणी मिसळू नये यासाठी कायमस्वरूपी व्यवस्था, ऐतिहासिक घाट आणि कुंडांचे जतन, पिण्याचे पाणी, स्वच्छतागृहे आणि ज्येष्ठ व दिव्यांग भाविकांना घाटापर्यंत सहज जाता येईल असे मार्ग, या सुविधांचा लाभ नागरिकांना वर्षभर मिळाला पाहिजे. अहिल्यादेवींनी आपल्या काळात भाविकांच्या गरजा ओळखून केलेली कामे आपल्याला आजही दिशा देतात.
नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वरमध्ये स्वतः स्थळपाहणी करून कामांचा पाठपुरावा केल्याबद्दल आणि सिंहस्थाच्या निमित्ताने गोदावरीची स्वच्छता व नागरिकांना दीर्घकाळ उपयोगी पडणाऱ्या सुविधांना प्राधान्य दिल्याबद्दल मा. नामदार गिरीशभाऊ महाजन यांचे मी मनापासून अभिनंदन करतो.
पुण्यश्लोक राजमाता अहिल्यादेवी होळकर यांच्या लोककल्याणकारी कार्याला विनम्र अभिवादन!
अरविंद देशमुख
नगरसेवक, प्रभाग क्रमांक १५
जळगाव महानगरपालिका
